Pornoverslaving: wat het met je brein, je eigenwaarde en je relatie doet, en hoe herstel mogelijk is

Misschien lees je dit stiekem, laat op de avond, met de deur dicht. Misschien heb je jezelf al vaak beloofd dat het de laatste keer was. Of misschien maak je je zorgen om je partner. Weet dan eerst dit: je bent niet de enige, en er is niets mis met jou als mens. Pornoverslaving is een patroon waarin veel mensen verstrikt raken, juist omdat het zo makkelijk, zo snel en zo eindeloos beschikbaar is. In dit blog lees je wat er volgens onderzoek gebeurt, wat het met je doet en hoe je eruit kunt komen.

Hoe vaak komt pornoverslaving voor?

Pornografie kijken is heel gewoon geworden. In internationaal onderzoek geeft de grote meerderheid van de mannen (vaak 70 tot 90 procent) aan weleens porno te kijken, en ook een flink deel van de vrouwen (ongeveer 30 tot 60 procent, afhankelijk van land en leeftijd). Kijken is op zichzelf nog geen verslaving. Het wordt een probleem als je de controle kwijtraakt, als het je leven gaat bepalen en als je er last van hebt.

Een paar cijfers uit wetenschappelijk onderzoek:

• In een groot landelijk representatief onderzoek in de Verenigde Staten (Dickenson, Gleason, Coleman en Miner, 2018, JAMA Network Open) meldde 10,3 procent van de mannen en 7,0 procent van de vrouwen klinisch relevante klachten van dwangmatig seksueel gedrag, waarvan pornogebruik een belangrijk onderdeel is.
• Onderzoek van Grubbs en collega's (2019) liet zien dat ongeveer 11 procent van de mannen en 3 procent van de vrouwen zichzelf als "verslaafd aan porno" ziet.
• In een groot overzichtsonderzoek naar specifiek problematisch pornogebruik (Bőthe en collega's) werden deze percentages gevonden: 33,2 procent van de mannen en 12,9 procent van de vrouwen lieten problematische kenmerken zien, zoals controleverlies, preoccupatie (er steeds weer mee in je hoofd bezig zijn) en negatieve gevolgen in het dagelijks leven. Het gaat daarbij niet om verslaving in strikte zin, maar om problematisch gebruik.
• Over de hele bevolking genomen schatten onderzoekers dat ongeveer 3 tot 8 procent duidelijk problematisch gebruik heeft. Bij mannen komt het naar schatting drie tot vijf keer vaker voor dan bij vrouwen.
• Onder Nederlandse jongeren is porno zien heel gewoon. Uit het onderzoek Seks onder je 25e van Rutgers en Soa Aids Nederland blijkt dat de meeste jongens en een groot deel van de meisjes al op jonge leeftijd porno hebben gezien, vaak voordat ze zelf seksuele ervaring hebben.
• Sinds 2019 erkent de Wereldgezondheidsorganisatie in de ICD-11 de "dwangmatige seksuele gedragsstoornis" als officiële diagnose. Daarmee wordt erkend dat mensen hier echt in vast kunnen lopen.

Bij vrouwen blijft het probleem vaak nog meer verborgen. De schaamte is groot, omdat het beeld bestaat dat dit een "mannenprobleem" is. Daardoor zoeken vrouwen minder snel hulp, terwijl de klachten even zwaar kunnen zijn.

Wat pornoverslaving met je brein doet

Je brein heeft een beloningssysteem dat draait op dopamine. Dopamine is niet zozeer de stof van genot, maar van verlangen: "dit wil ik nog een keer". Porno is een superprikkel. Elke klik geeft iets nieuws, iets spannenders, iets onverwachts. Precies die onvoorspelbaarheid maakt het beloningssysteem extra actief, net als bij een gokautomaat.

Bij herhaald gebruik went je brein aan die sterke prikkels. Onderzoek met hersenscans (onder andere Kühn en Gallinat, 2014) liet een verband zien tussen veel pornogebruik en een minder sterke reactie van het beloningsgebied op seksuele prikkels. Je hebt dan steeds meer, steeds vaker of steeds heftiger materiaal nodig om hetzelfde te voelen. Tegelijk wordt het deel van je brein dat helpt om af te remmen en vooruit te denken, de prefrontale cortex, minder goed gehoord. Het gevolg: je weet dat je wilt stoppen, en toch zit je er weer.

Na de korte piek komt de dip. Je voelt je leeg, moe, prikkelbaar of somber. En wat helpt het snelst tegen die leegte? Precies. Zo ontstaat een cirkel van spanning, ontlading, schaamte en opnieuw spanning.

Wat het met je eigenwaarde doet

Bijna iedereen met een pornoverslaving kent de schaamte. Het gevoel dat je zwak bent, dat je jezelf niet in de hand hebt, dat je niet deugt. Die schaamte maakt je kleiner. Je gaat jezelf minder vertrouwen, want je belooft jezelf telkens iets en houdt je er niet aan.

Ook je beeld van jezelf verandert. Je vergelijkt je lichaam, je prestaties en je partner onbewust met wat je ziet. Niets in het echte leven kan daaraan tippen, en dat geeft een knagend gevoel van tekort. Je eigenwaarde holt langzaam uit, vaak zonder dat je precies weet waardoor.

Wat het met je status en je persoonlijke verzorging doet

Het klinkt misschien vreemd, maar je merkt het ook aan hoe je in de wereld staat. Mensen die vastzitten in dit patroon vertellen vaak dat ze minder rechtop lopen, minder oogcontact maken en zich sneller terugtrekken. Je uitstraling verandert als je een geheim met je meedraagt.

Ook de zorg voor jezelf kan verslappen. Je slaapt slechter omdat het 's nachts gebeurt. Je sport minder, eet onregelmatiger, verzorgt je minder goed. Het lijkt allemaal minder belangrijk. Anderen merken dat aan je: je wordt minder zichtbaar, minder aanwezig, en dat raakt je plek op je werk, in je vriendengroep en in je relatie.

Energieblokkades: als je de onderstroom met jezelf kwijtraakt

In onze praktijk kijken we ook naar wat er in je lichaam gebeurt. Vanuit de bio-energetische therapie weten we dat spanning en gevoel door je lichaam willen stromen. Bij een verslaving wordt die levensenergie telkens snel ontladen, voordat je echt voelt wat er in je leeft. Verdriet, eenzaamheid, boosheid of onrust krijgen geen ruimte, want ze worden weggedrukt met een snelle prikkel.

Op den duur ontstaan er blokkades. Je ademt hoog, je nek en schouders staan vast, je buik voelt dicht. Je raakt de onderstroom met jezelf kwijt: dat stille, eerlijke contact met wat je voelt en wat je eigenlijk nodig hebt. Je leeft meer in je hoofd en minder vanuit je hart en je lichaam. Veel mensen omschrijven het als "ik ben mezelf kwijt" of "alles voelt vlak".

De energie en de tijd die erin gaan zitten

Tel het eens eerlijk op. Het zoeken, het kijken, het wissen van je geschiedenis, het piekeren erna, het slechte slapen. Bij veel mensen gaat het om uren per week, soms uren per dag. Die tijd gaat niet naar je partner, je kinderen, je vrienden, je werk of je dromen.

En het kost ook energie die je niet ziet. Het voortdurend in de gaten houden of niemand het merkt, het vechten tegen de drang, het schuldgevoel. Dat vreet aan je. Geen wonder dat je je moe en futloos voelt, terwijl je eigenlijk niets zwaars hebt gedaan.

Een rem op je ontwikkeling

Zeker bij jongeren en jongvolwassenen kan pornoverslaving de ontwikkeling afremmen. De puberteit en de jaren daarna zijn bedoeld om te leren omgaan met spanning, onzekerheid, verliefdheid en afwijzing. Wie elke spanning met een scherm oplost, slaat die belangrijke leerstappen over.

Daardoor kan er een soort ontwikkelingsachterstand ontstaan op het gebied van intimiteit en relaties. Seksualiteit wordt een beeld in plaats van een ontmoeting. Echte nabijheid, met al zijn kwetsbaarheid, voelt dan eng of ingewikkeld. Ook op latere leeftijd zien we dat mensen in hun groei stagneren: ze komen niet toe aan wat ze eigenlijk willen in het leven.

Gedragsproblemen en prikkelbaarheid

Een verslaving laat zich ook zien in je gedrag. Je wordt sneller geïrriteerd, kort van stof of afwezig. Je stelt dingen uit, raakt geconcentreerd werk kwijt, trekt je terug uit gezelschap. Sommige mensen gaan steeds grensoverschrijdender materiaal zoeken, wat de schaamte nog groter maakt. Bij jongeren kan het samengaan met schoolproblemen, slaapproblemen en terugtrekgedrag.

Stiekem gedrag, het dubbelspel en een dubbel leven

Misschien wel het zwaarste deel: het geheim. Je wist je browsergeschiedenis, je wacht tot iedereen slaapt, je verzint smoesjes. Naar buiten ben je de betrouwbare partner, de goede vader of moeder, de collega die alles op orde heeft. Van binnen leef je een tweede leven waar niemand van weet.

Dat dubbelspel kost enorm veel. Je bent nooit helemaal aanwezig, omdat een deel van jou altijd op zijn hoede is. Je bent jezelf niet. Je partner voelt vaak dat er iets is, ook zonder te weten wat. Er ontstaat afstand, wantrouwen en eenzaamheid, aan beide kanten. Als het geheim uitkomt, ervaart de partner dat vaak als een vertrouwensbreuk, en in ieder geval als heel pijnlijk.

Herstel is mogelijk

Het goede nieuws: je brein en je lichaam kunnen herstellen. Het beloningssysteem komt weer in balans als het de kans krijgt. Gewone dingen gaan weer voldoening geven: een wandeling, een goed gesprek, een omhelzing. Herstel gaat niet over jezelf streng straffen, maar over begrijpen wat de verslaving voor jou doet en wat eronder ligt.

Bij Praktijk Levenswerk, een LVPW-geregistreerde therapiepraktijk in Musselkanaal, werken we daarbij op drie manieren:

• Inzicht in je patroon. Wanneer gebeurt het? Wat voel je vlak ervoor? Welke leegte of spanning probeer je te verzachten? We kijken zonder oordeel en met warmte.
• Werken met wat eronder ligt. Vaak spelen oude pijn, eenzaamheid, stress of trauma mee. Met Brainspotting en EMDR kunnen we die lagen verwerken, ook zonder dat je alles uitgebreid hoeft te vertellen. Ademwerk en lichaamsgericht werken helpen je om weer contact te maken met de onderstroom in jezelf.
• Herstel in je relatie. Heeft het je relatie geraakt? In relatietherapie werken Arjo en Jeanette samen met jullie aan herstel van vertrouwen en nabijheid. Jullie krijgen allebei een eigen aanspreekpunt.

Er is geen wachtlijst en je hebt een eerste gesprek binnen 14 dagen. Individuele therapie kost € 80 per uur of € 95 per 1,5 uur. Relatietherapie kost € 145 per 90 minuten. Vaak wordt het (deels) vergoed vanuit je aanvullende verzekering, zonder dat het van je eigen risico afgaat. Lees meer op onze pagina over hulp bij pornoverslaving.

Veelgestelde vragen

Ben ik verslaafd als ik regelmatig porno kijk?

Niet per se. Het gaat erom of je de controle kwijt bent, of je wilt stoppen maar het niet lukt, en of het je leven, je relatie of je werk schaadt. Herken je dat, dan is het zinvol om er met iemand over te praten.

Komt pornoverslaving ook bij vrouwen voor?

Ja. Het komt minder vaak voor dan bij mannen, maar in hetzelfde overzichtsonderzoek lieten 12,9 procent van de vrouwen en 33,2 procent van de mannen problematische kenmerken zien. Vrouwen ervaren vaak extra schaamte en zoeken daardoor later hulp.

Moet ik in therapie alles vertellen?

Nee. Je bepaalt zelf wat je deelt en in welk tempo. Met Brainspotting kun je veel verwerken zonder alles uitgebreid te hoeven vertellen.

Kan mijn partner meekomen?

Ja, dat kan. Soms begin je eerst alleen, soms samen. In relatietherapie werken we met twee therapeuten, zodat jullie allebei gehoord worden.

Hoe snel kan ik terecht?

We hebben geen wachtlijst. Je hebt een eerste gesprek binnen 14 dagen, in onze praktijk aan de Frans Halslaan 14 in Musselkanaal, voor cliënten uit heel Groningen en Drenthe.

Bronnen

• Dickenson, J. A., Gleason, N., Coleman, E., & Miner, M. H. (2018). Prevalence of distress associated with difficulty controlling sexual urges, feelings, and behaviors in the United States. JAMA Network Open.
• Grubbs, J. B., Kraus, S. W., & Perry, S. L. (2019). Self-reported addiction to pornography in a nationally representative sample. Journal of Behavioral Addictions.
• Bőthe, B., Tóth-Király, I., Potenza, M. N., e.a. (2020). High-frequency pornography use may not always be problematic. Journal of Sexual Medicine.
• Kühn, S., & Gallinat, J. (2014). Brain structure and functional connectivity associated with pornography consumption. JAMA Psychiatry.
• Wereldgezondheidsorganisatie (2019). ICD-11: Compulsive sexual behaviour disorder (6C72).
• Rutgers & Soa Aids Nederland. Seks onder je 25e.